historia

Polski ślad w Kieżmarku

Polski Instytut Badawczy i Muzeum
Kieżmark ( Kežmarok słow., Késmárk węg.) to miasto powiatowe na Słowacji na Spiszu.
Kieżmark powstał w XIII w., w 1295 r. uzyskał prawa miejskie, a w 1380 r. stał się wolnym miastem królewskim. Korzystne położenie miasta na szlaku handlowym z zachodu na wschód Europy pozwoliło na jego szybki rozkwit. Już w XV wieku istniało tu szereg cechów rzemieślniczych, z których jednym ze znaczniejszych był założony w 1475 r. cech sukienników. Miasto się bogaciło, a wraz z nim jego mieszkańcy: Niemcy, Słowacy, Węgrzy, Polacy, Żydzi i Rusini.
W 1463 r. w mieście rozpoczęto budowę zamku obronnego, który od 1528 r. należał do wojewody sieradzkiego Hieronima Łaskiego (1496 – 1541), znanego awanturnika, będącego wówczas na służbie króla węgierskiego Jana Zapolyi. Jan Zapolya nadał Łaskiemu godność żupana spiskiego, a na własność dwa zamki w Kieżmarku i Niedzicy (stąd tytuł hrabiego spiskiego i barona na Kieżmarku) W kilka lat potem Łaski zdradził Zapolyę i przeszedł na stronę jego wroga – cesarza Austrii Ferdynanda I.
Dobra spiskie, w tym oba zamki, odziedziczył jego syn – Olbracht Łaski (1536 – 1604), senator Rzeczypospolitej, wojewoda sieradzki, jeszcze większy awanturnik niż ojciec. Olbracht Łaski w 1564 r. ożenił się z majętną wdową , starszą od niego o 21 lat, Beatą Ostrogską z domu Kościeliską, ponoć nieślubną córką samego króla Zygmunta I Starego. Związek ten miał mu zapewnić gotówkę, której bardzo potrzebował na różne swoje zamierzenia. Natychmiast po ślubie Łaski wywiózł żonę do Kieżmarku i skłonił ją do przepisania na siebie majątku. Gdy to uczyniła, uwięził ją na zamku i trzymał w biedzie i zamknięciu przez osiem lat. Pomimo jej błagalnych listów kierowanych do cesarza Ferdynanda I Habsburga, króla Zygmunta II Augusta, Anny Jagiellonki i zaprzyjaźnionych magnatów, nikt się za nią nie ujął. Łaski jako stronnik cesarza był osobą zbyt ustosunkowana, by z nim zadzierać.
Fotografia pochodzi z PAN Archiwum w Warszawie, Materiały Jana Dabrowskiego
Fotografia pochodzi z PAN Archiwum w Warszawie, Materiały Jana Dabrowskiego

Sprawą uwięzionej kobiety zainteresowano się dopiero w 1573 r., gdy cesarz nakazał staroście Górnych Węgier przeprowadzić śledztwo. Wpłynął na to fakt, że w międzyczasie Łaski popełnił bigamię, żeniąc się z Francuzką, Sabiną de Sauve. Po zbadaniu sprawy starosta Jan Reubner opisał nędzę nieszczęsnej Beaty Łaskiej, która chodziła w podartych sukniach i nie miała żadnego kontaktu z osobami z zewnątrz. Aby napisać list do cesarza, musiała użyć sadzy pomieszanej z wodą. W liście tym błagała cesarza o uwolnienie, rezygnując z wszelkich pretensji do swojego majątku. Ale sprawa szybko ucichła, gdyż w międzyczasie umarł król Zygmunt II August , Polsce groziło bezkrólewie i Łaski znowu stał się użyteczny dla Habsburgów. Beata nadal pozostawała w areszcie domowym. Dopiero w 1576 r. życzliwy jej starosta Reubner uzyskał zgodę na jej przeniesienie do Koszyc, gdzie nadal pozostawała pod strażą. Zmarła w Koszycach w 1576 r. i została pochowana w Kieżmarku.

Beata Łaska uważana jest za pierwszą znaną z imienia i nazwiska turystkę tatrzańską. Bowiem w 1565 r., w okresie starań męża o jej przychylność, odbyła wycieczkę w Tatry do Doliny Kieżmarskiej.
W 1583 r. Olbracht Łaski utracił zastawiony zamek w Kieżmarku i dobra spiskie. Została mu tylko (też zastawiona) Niedzica. Zamek, a później miasto dostały się na sto lat w ręce rodziny Thökölych, odwiecznych wrogów Habsburgów. W 1702 r. miasto odkupiło zamek od ostatniego jego właściciela Ferdynanda Rübera. Zamek wykorzystywano jako spichlerz, koszary, manufaktury i warsztaty. Pozbawiony opieki niszczał. Dopiero w 1931 r. po remoncie głównej wieży otwarto w niej pierwszą ekspozycję muzealną. Po gruntownej konserwacji przeprowadzonej w latach 1962 – 1985 zamek stał się muzeum.
Izabela Gass
 
 

189-ta rocznica śmierci Emilii Broel-Plater

Polski Instytut Badawczy i Muzeum
Emilia_Plater
żr.: Wikipedia

Emilia Broel-Plater (1806 – 1831) – polska hrabianka, uczestniczka powstania listopadowego w stopniu kapitana. Kiedy gen. Chłapowski, pod dowództwem którego walczyła postanowił złożyć broń i przekroczyć granicę Prus, Emilia w chłopskim przebraniu z przyjaciółką i kuzynem przedzierała się w stronę Warszawy. Trudy wędrówki okazały się ponad jej siły fizyczne. Zmarła 23 grudnia 1831 r. w Justianowie (ówczesny pow. Sejny) w gościnnym dworze Ignacego Abłamowicza. Została pochowana na miejscowym cmentarzu. Jej mogiła istnieje do dzisiaj.

W XIX w. Węgrzech panował kult powstania listopadowego. Poeta węgierski Karol Kapuy Vaskapui w 1832 r. napisał wiersz „Kwiat z łez na nagrobek Hrabiny Emilii Plater”, którego fragment cytujemy poniżej:
„Walczyłaś, o piękna pani! Byłaś aniołem ojczyzny,
Teraz spoczywasz pośród jej ruin żałobnych.
Ginąc odniosłaś zwycięstwo, boś nie umiała żyć w jarzmie,
Twoje zwycięstwo nad twą mogiłą zakwitło.”
Wiersz ten stanowi początek kultu Emilii Plater, Tadeusza Kościuszki i Józefa Poniatowskiego, symbolicznych postaci węgierskiego romantyzmu.

Izabela Gass

GRODNO – miasto STEFANA BATOREGO

Polski Instytut Badawczy i Muzeum

Spośród wszystkich królów polskich, największe zasługi dla Grodna położył Stefan Batory (1533 – 1586). Batory prowadząc wojny z Rosją o Inflanty, już w 1579 r. uznał Grodno za swoją główną bazę wypadową. Od tej pory aż do śmierci w 1586 r. rozbudowany przez króla zamek grodzieński był jego rezydencją , a Grodno de facto stolicą Polski. Król nie tylko mieszkał na zamku, ale i przyjmował poselstwa, zwoływał posiedzenia sejmu i senatu, wydawał akty prawne. W okolicznych puszczach polował. I tak Grodno stało się jego ukochanym miastem. I w Grodnie niespodzianie zmarł 12 grudnia 1586 r. po powrocie z polowania.

This slideshow requires JavaScript.

 

Od kilku pokoleń toczą się spory o przyczynę śmierci króla. Czy to był atak serca, uremia czy otrucie? Jeśli otrucie to przez Rosjan lub niemieckich protestantów. Na obrazie Jana Matejki :”Batory pod Pskowem” występuje czarna postać, łamiąca kompozycję obrazu. To Antonio Possesino – legat papieski. To on miał uczestniczyć w spisku na życie króla. Car Iwan Groźny obiecał papieżowi Grzegorzowi XIII podporządkowanie cerkwi Watykanowi w zamian za przekonanie Polaków, aby odstąpili od inwazji. Possesino był ostatnim rozmówcą króla, nie uczestniczył w pogrzebie, tylko od razu udał się do Rzymu. A carscy bojarzy pojechali za nim. Za czasów Zygmunta III Wazy Possesino znów wrócił do Polski i znów rozpoczął swoje intrygi. Trumna ze zwłokami króla spoczęła w farze w Grodnie, dopiero po półtora roku znalazła się na
Wawelu.

Obraz Jana Matejki przyniósł artyście nie tylko uznanie i popularność, ale i pieniądze. Obraz kupił Benedykt Tyszkiewicz, ziemianin, kolekcjoner za oszałamiającą kwotę 100 tys. guldenów. I tak Batory pod Pskowem znalazł się w willi Tyszkiewicza w Paryżu. Obecnie znajduje się w zbiorach Zamku Królewskiego.

Izabela Gass
Źródło: Stanisław Nicieja , Kresowa Atlantyda, t. XIII. Opole 2019

 

2 grudnia

Polski Instytut Badawczy i Muzeum
Pomnik przedstawia gen. Bema z ręką na temblaku. Dowódca został ranny w bitwie pod Szászváros, w wyniku czego konieczna była amputacja środkowego palca. Jednak Bem na tyle był zajęty walką i dowodzeniem, że podczas zabiegu nawet nie zsiadł z konia!
Kiedyś u stóp pomnika była wmurowana cegła z tarnowskiego domu, w który urodził się dowódca (taką informację nadal można znaleźć w sieci), jednak została ona przeniesiona z pomnika ponad 10 lat temu.
5

STOWARZYSZENIE BRATNIA POMOC W BUDAPESZCIE

Polski Instytut Badawczy i Muzeum
W 1872 r. zamieszkali w Budapeszcie Polacy utworzyli stowarzyszenie Bratniej Pomocy, którego celem miała być pomoc materialna i opieka nad rodakami. Zamierzano założyć bibliotekę,
prenumerować prasę, organizować wykłady, pomagać w znalezieniu pracy. We władzach
stowarzyszenia znaleźli się Teodor Machnicki, Feliks Machinko, Ludwik Stępień. O jego działalności
niewiele wiadomo. Archiwum stowarzyszenia było przechowywane w Muzeum Polskim w
Rapperswilu. Wywiezione zostało do Polski w 1927 r. i uległo zniszczeniu podczas II wojny światowej.
Wiemy, że stowarzyszenie organizowało spotkania, festyny, różne akcje. I tak np. z okazji przyjazdu Polaków na wystawę przemysłu i gospodarki w Budapeszcie w 1885 r. przygotowało dla nich
specjalny program z udaniem się na grób Petöfiego i księcia Mieczysława Woronieckiego, bojownika
węgierskiego powstania 1848 -1849. Na zakończenie wydano bankiet w restauracji przy placu Széchenyiego. W 1888 r. zorganizowano nawet bal w małej sali reduty słynnego Vigadó. Tańczono kadryle, mazura, damy miały karnety w kształcie serca w barwach narodowych. Utrzymywano także kontakty z polskimi pisarzami. W 1888 r. na honorowego członka stowarzyszenia wybrano poetę Teofila Lenartowicza. A gdy zmarł w 1893 r. we Florencji , w orszaku żałobnym za jego trumną szła delegacja węgierskiej Polonii. W 1903 r. zwrócono się do lwowskiego prof. Oswalda Balzera z prośbą
o przysłanie polskiego nauczyciela, który uczyłby dzieci i młodzież języka polskiego.
W węgierskiej opinii publicznej stowarzyszenie funkcjonowało jako klub polski. Poza nim na
Węgrzech istniało jeszcze kilka polskich towarzystw robotniczych.
Izabela Gass
fortepan_82614
Źródło: Istvan Csapláros, Przyjaciele w biedzie. Związki polsko-węgierskie w okresie niewoli 1772 –1918. Wydawnictwo Studio-Emka, 2004