Obóz dla uchodźców w Dömsöd

domsod_foto

Po wybuchu II wojny światowej i ataku Niemiec, a potem Związku Radzieckiego na Polskę, wielu żołnierzy polskich przekroczyło granicę węgierską. Dla nich, podobnie jak dla cywilów, Węgry zorganizowały obozy internowanych. Tak też powstał obóz w Dömsöd, który należy do raczej mało znanych w porównaniu z innymi, częściej wspominanymi w historiach uchodźców, pomimo że żyjący tu Polacy, poza pamięcią mieszkańców, zostawili także bardziej namacalne ślady: w kościele pod wezwaniem św. Marcina znajduje się kopia częstochowskiego obrazu Czarnej Madonny, innym obiektem świadczącym o interesującej przeszłości tej miejscowości jest ołtarz boczny, z dwoma herbami, węgierskim i polskim obok siebie, który po przeniesieniu z kościoła w Pesterzsébet został odnowiony przez polskich uchodźców.  

Obóz w Dömsöd powstał już we wrześniu-październiku 1939 roku i dotrwał aż do przejęcia władzy przez strzałokrzyżowców (październik – listopad 1944), a więc był jednym z 21 obozów, które nie zostały zlikwidowane po masowej ewakuacji polskich żołnierzy na Zachód. Wcześniej w całym kraju funkcjonowało 141 obozów, którą to liczbę odpowiednie władze węgierskie ciągle starały się pomniejszyć, co udało się dopiero wtedy, gdy wspólnie z Biurem Ewakuacyjnym przy Polskim Przedstawicielstwie Wojskowym zorganizowano akcję przerzucenia łącznie 30 tysięcy ludzi (wraz z cywilami) do Francji a także Wielkiej Brytanii, do armii polskiej. 

Według danych uzyskanych podczas spisu z lutego 1940 roku obóz w Dömsöd zamieszkiwało 178 żołnierzy. Nie należał więc do największych. Interesujące jest pytanie, jak rozwiązywano problem zakwaterowania, zwłaszcza, że dla wielu miejscowości napływ uciekinierów stwarzał duże trudności. W związku z tym polscy żołnierze byli kwaterowani tylko w wyznaczonych strefach, np. w Lengyeltóti był to zamek Zichy, a w Tápiószele wyznaczono dla nich miejsce w magazynie ziarna. W Dömsöd Polaków najpierw umieszczono w obwodzie przemysłowo – gospodarczym, a potem oddano do ich użytku gospodę „48-as kör”, gdzie znajdowało się także kasyno. Był to przestronny budynek, gdzie przy portretach Bema, Dembińskiego, Wysockiego i Woronieckiego na ścianach polscy żołnierze mogli czuć się jak w domu. 

O spokojnym życiu i przyjacielskiej atmosferze pisze w swoich wspomnieniach podporucznik Paweł Stępkiewicz, którego przeniesiono tutaj razem z innymi internowanymi w 1943 roku ze zlikwidowanego obozu w Rákoscsaba. Stępkiewicz podkreśla, że tutejsza inteligencja chętnie gościła Polaków w domach, co więcej, razem organizowano obchody święta 3-go maja. Duże wrażenie na Stępkiewiczu wywarło współczucie okazane przez Węgrów Polakom na wieść o tragicznej śmierci generała Władysława Sikorskiego nad Gibraltarem podaną 5 lipca 1943 roku przez angielskie radio. Po nabożeństwie na zgromadzeniu pojawili się także i Węgrzy, którzy razem z Polakami wysłuchali wiersza polskiego oficera, Zdzisława Czajkowskiego, napisanego pod wpływem tych wydarzeń: 

„…Naród przed Twoim cieniem chyli głowy 

z wdzięcznością wielką, z serca poruszeniem. 

Tyś się Wolności stał wyrazem nowym, 

Wcieleniem.”* 

 

 

Balázs István 

Polski Instytut Badawczy i Muzeum 

 

 

Bibliografia: 

– id. Gazda István: Magyarországi lengyel katonai táborok postája 1939-1944. Magyar Tudománytörténeti Intézet, Piliscsaba, 2000. (Poczta w węgierskich obozach dla polskich żołnierzy, 1939-44. Magyar Tudománytörténeti Intézet, Piliscsaba, 2000.) 

– Lagzi István: Droga żołnierza polskiego przez węgierską granicę w latach 1939-1941. Poznań, Wydawnictwo Poznańskie, 1987. 

– Nemoda-Stiasny Márti: Emlékezés a 75. évfordulóra. In: Dömsödi Hírnök. XXIV. éfolyam 9. szám (Wspomnienia na 75 rocznicę. W: Dömsödi Hírnök. XXIV. éfolyam 9. szám) 

– Andrzej Przewoźnik: Polacy w Królestwie Węgier 1939-1945. Budapest, 2006. (nakładem własnym) 

– Por. Paweł Stępkiewicz: Wygodne życie (Obóz Rákoscsaba – Dömsöd). In: Jan Stolarski (szerk.): Wspomnienia polskich uchodźców na Węgrzech w latach 1939-1945. Federacja Stowarzyszeń Polsko-Węgierskich RP, Warszawa, 1999. 

 

Nowa wystawa czasowa „Święty Władysław – historie, miejsca, legendy”

Rok 2017 roku został na Węgrzech ogłoszony Rokiem Świętego Władysława, z tej okazji stworzyliśmy wystawę czasową pt. „Święty Władysław – historie, miejsca, legendy”, na którą serdecznie Państwa zapraszamy.

Odwiedziliśmy wszystkie miejscowości w niecce karpackiej, których nazwa nawiązuje do postaci słynnego węgierskiego króla. Zebraliśmy także legendy związane ze św. Władysławem. Owocem naszych prac jest wystawa, która pozwoli lepiej poznać postać patrona węgierskiej Polonii, ale także historię i kulturę Węgier.

 

Sw Wladyslaw - plakat_druk_0612

Wszystkich zainteresowanych zapraszamy do zapisania się na nasze facebooke’owe wydarzenie: http://bit.ly/SzentLaszlo_SwWladyslaw_wystawa (po kliknięciu w link zostaną Państwo przeniesieni do strony z wydarzeniem)